Paragrafi 15
Quaeret quispiam: ‘quid? illi ipsi summi viri quorum virtutes litteris proditae sunt istane doctrina quam tu effers laudibus eruditi fuerunt?’ Difficile est hoc de omnibus confirmare, sed tamen est certum quid respondeam. Ego multos homines excellenti animo ac virtute fuisse sine doctrina, et naturae ipsius habitu prope divino per se ipsos et moderatos et gravis exstitisse fateor; etiam illud adiungo, saepius ad laudem atque virtutem naturam sine doctrina quam sine natura valuisse doctrinam. Atque idem ego hoc contendo, cum ad naturam eximiam et inlustrem accesserit ratio quaedam conformatioque doctrinae, tum illud nescio quid praeclarum ac singulare solere exsistere.
Quaeret quispiam:
‘quid?
illi ipsi summi viri
- quorum virtutes litteris proditae sunt
istane doctrina
- quam tu effers laudibus
eruditi fuerunt?’
Difficile est hoc de omnibus confirmare,
sed tamen est certum
- quid respondeam.
Ego multos homines
- excellenti animo ac virtute fuisse sine doctrina,
- et naturae ipsius habitu prope divino per se ipsos et moderatos et gravis exstitisse
fateor;
etiam illud adiungo,
- saepius ad laudem atque virtutem naturam sine doctrina quam sine natura valuisse doctrinam.
Atque idem ego hoc contendo,
- cum ad naturam eximiam et inlustrem accesserit ratio quaedam conformatioque doctrinae,
- tum illud nescio quid praeclarum ac singulare solere exsistere.
Qualcuno potrebbe chiedere: “Ma come? Proprio quegli uomini grandissimi, le cui preziose virtù sono state tramandate dalle opere letterarie, furono dotti in questa cultura che tu esalti con lodi?”. È difficile affermarlo di tutti, ma tuttavia è certo che cosa risponderò. Io ammetto che siano esistiti molti uomini insigni per doti intellettuali e morali se pure privi di cultura, e per una predisposizione quasi divina della loro stessa natura siano stati di per sé assennati e pieni di dignità; aggiungo anzi che per conseguire fama e virtù servirono più spesso le doti naturali senza la cultura che non la cultura senza le doti naturali. Contemporaneamente, però, io sostengo che, quando a delle doti naturali eccellenti e brillanti s’aggiunge un certo modo di pensare e una formazione culturale, allora ne emerge solitamente quel nonsoché di eccezionale e di altrimenti indefinibile.