Romeins burgerrecht en Archias
Archias, een illegale burger?
Archias wordt beschuldigd en vervolgd door ene Grattius. Grattius heeft zich daarvoor bij de praetor gemeld en gesteld dat Archias valselijk en ten onrechte het Romeinse burgerschap (civitas (Romana)) zegt te hebben/claimt.
Waarom wil Archias een Romeins burger zijn en waarom voert Grattius deze rechtszaak? In dit essay beantwoorden we deze vragen door eerst in te gaan op het Romeinse burgerschap en dan op het voeren van deze rechtszaak. Daarbij is het van belang voor ogen te houden dat alles wat we weten over Archias als persoon, door deze redevoering van Cicero tot ons is gekomen. Het is onze enige schriftelijke bron over de kwestie Archias.
Het Romeinse burgerschap kreeg men op drie manieren:
1. door geboorte uit (een huwelijk tussen) Romeinse burgers,
2. door vrijlating als slaaf,
3. door bijzondere verlening/toekenning.
Archias is geboren in Antiochië (tegenwoordig Antakya in Syrië), jaartal onbekend, ouders onbekend. Uit de redevoering blijkt dat Archias claimt het Romeinse burgerrecht verkregen te hebben. Aangezien hij geen vrijgelaten slaaf is, betekent dat dat hij het Romeinse burgerrecht verkregen heeft door ‘bijzondere verlening’. Cicero schetst voor ons in deze redevoering hoe deze ‘bijzondere verlening’ is verlopen in §7 op grond van de lex Plautia Papiria uit 89 of 88 BCE.
Cicero zegt niets over waarom het voor Archias specifiek zo belangrijk is om Romeins burger te zijn. Maar we weten wel uit andere schriftelijke bronnen wat het algemene belang is. Het Romeinse privaatrecht is immers alleen van toepassing op Romeinse burgers: dat betekent dat alleen burgers geldige rechtshandelingen konden verrichten, bijv. het sluiten van een koopcontract of het maken van een testament. Ten tweede kun je alleen als Romeinse burger een beroep doen op of bescherming zoeken bij het geldige Romeinse rechtssysteem, bijvoorbeeld begunstigde zijn van een testament of wat Grattius hier doet: een aanklacht indienen. Ten derde had alleen een Romeinse burger het recht van conubium, d.w.z. het recht om een rechtsgeldig huwelijk sluiten met een andere Romeinse burger waarbij de kinderen door geboorte Romeins burger waren. Ten slotte had een Romeinse burger bepaalde publieke rechten zoals het recht om in de volksvergadering te stemmen, of bijvoorbeeld een openbaar ambt te bekleden.
Belang en motief voor de aanklacht?
We weten niet precies welk belang Grattius had of wat het motief was om Archias te vervolgen. Grattius is een voor ons verder onbekende Romeinse burger. Sommigen zeggen dat er een politiek motief was en dat Grattius een zgn. stroman was voor Pompeius. Grattius zou Archias dan vervolgen omdat Archias een vriend en protégé was van Lucullus die een politieke tegenstander was van Pompeius: door dit proces werd Lucullus als patronus namelijk in verlegenheid gebracht en leed hij publiekelijk gezichtsverlies. Dát is in de Romeinse tijd, en niet alleen toen, natuurlijk wel een probleem.
Anderen stellen dat financieel gewin een rol speelt, want het is bekend dat sommige wetten beloningen in het vooruitzicht stelden voor een succesvolle aanklager. Daar weten we in deze wet echter niets over: Grattius vervolgt Archias op basis van de zogenoemde lex Papia de peregrinis uit 65 BCE, die Cicero noemt in §10. In die lex Papia de peregrinis stond geschreven dat het valselijk claimen van Romeins burgerschap (usurpatio civitatis) strafbaar is. Welke straf daarop stond is echter onbekend, maar het lijkt erop dat hij het risico loopt om verbannen te worden uit Rome en naar zijn geboortestad te worden teruggebracht. Welk belang Grattius daar dan bij zou hebben is onduidelijk.
Susanna Piras
Bronnen:
van der Blom, H. (2024): Cicero’s Pro Archia in context: rhetoric, immigration and Roman politics, Digital didactic workshop on Cicero’s Pro Archia, in het kader van Europa Ciceroniana: https://www.youtube.com/watch?v=0eHFfovBYy4&feature=youtu.be
Daalder, E. (2024): Quaestio legitima et iudicium publicum. A legal analysis of Cicero’s Pro Archia, Digital didactic workshop on Cicero’s Pro Archia, in het kader van Europa Ciceroniana: https://www.youtube.com/watch?v=Tsvbx-fcXzo&feature=youtu.be
Lokin, J.H.A. en Zwalve, W.J. (2001): Hoofdstukken uit de Europese codificatiegeschiedenis, Deventer, 3e druk.