Paragraaf 17
Quod si ipsi haec neque attingere neque sensu nostro gustare possemus, tamen ea mirari deberemus, etiam cum in aliis videremus. Quis nostrum tam animo agresti ac duro fuit ut Rosci morte nuper non commoveretur? qui cum esset senex mortuus, tamen propter excellentem artem ac venustatem videbatur omnino mori non debuisse. Ergo ille corporis motu tantum amorem sibi conciliarat a nobis omnibus; nos animorum incredibilis motus celeritatemque ingeniorum neglegemus?
- Quod si ipsi haec neque attingere neque sensu nostro gustare possemus,
tamen ea mirari deberemus,
- etiam cum in aliis videremus.
Quis nostrum tam animo agresti ac duro fuit
- ut Rosci morte nuper non commoveretur?
- cum esset senex mortuus,
tamen propter excellentem artem ac venustatem videbatur omnino mori non debuisse.
Ergo ille corporis motu tantum amorem sibi conciliarat a nobis omnibus;
nos animorum incredibilis motus celeritatemque ingeniorum neglegemus?
Ook als wij zelf niet in deze vorming konden delen en de smaak ervan niet konden proeven, zouden wij haar toch moeten bewonderen ook als wij haar slechts in anderen aanwezig zagen. Wie van ons was zo onbeschaafd en afgestompt dat hij onlangs niet door de dood van Roscius werd ontroerd, een man die, hoewel op hoge leeftijd gestorven, omwille van zijn uitnemende bekwaamheid en charme nooit had mogen sterven. Door de beweging van zijn lichaam had hij zo’n grote geliefdheid bij ons allen verworven: zullen wij dan de wonderbaarlijke beweeglijkheid van de geest en de snelheid van het menselijk denken minachten?
Verwijst naar het onderwerp van possemus.
Ablativus qualitatis.
Relatieve aansluiting, onderwerp van videbatur.
Predicatief.
‘Zou niet hebben mogen overlijden’.
Ille verwijst naar hetzelfde onderwerp als in de vorige zin, dus hic zou natuurlijker zijn; ille draagt hier de betekenis ‘de beroemde’.
Lees als conciliaverat ; amorem conciliare = ‘de liefde [van het publiek] winnen'.
= incredibiles (acc. mv. bij motus).
Cicero richt zich nu tot een nieuwe groep mensen die geen formele opleiding in literatuur hebben gehad. Cicero behoort niet tot deze groep. Maar met de eerste persoon meervoud (possemus) presenteert hij zichzelf toch als een van het publiek om zijn geloofwaardigheid te versterken (ethos).
Na in de vorige paragraaf voorbeelden te hebben gegeven van staatsmannen die gevormd zijn door studie, richt Cicero zich nu op het voorbeeld van een beroemde acteur. Daarmee spreekt hij ook de mensen in het publiek aan die geen politici zijn, maar wel van een goede theatervoorstelling genieten.
Dit is een variatie op het bijvoeglijk naamwoord divinus dat Cicero in §16 aan Scipio Aemilianus toekende. Het feit dat hij beweert dat ook een acteur (wiens maatschappelijke status veel lager was) dezelfde onsterfelijke verering verdiende als een vooraanstaand politiek exemplum zoals Scipio, past bij Cicero’s argument over de waarde van de ‘onderschatte’ kunsten.
Deze zin is met de vorige verbonden door een adversatief asyndeton. Het contrast wordt versterkt door de herhaling van het kernwoord motus. Dit is een a fortiori-argument: het vergelijkt het lichamelijke vermogen van een acteur met het intellectuele vermogen van een ontwikkeld persoon.
In Cicero’s tijd bestond er een sterk onderscheid tussen urbanus en rusticus, met bijbehorende, maar flexibele waardeoordelen. Het woord urbanus verwijst naar verfijning (en kan gebruikt worden als een deugd van redenaarsstijl), terwijl rusticus ‘onopgeleid’ betekent. Merk op dat in andere contexten de tegenstelling ook andersom kon werken: rusticus kon ook verwijzen naar dragers van de oude moraal, tegenover de decadente inwoners van Rome.
Quintus Roscius Gallus was een beroemde acteur. Cicero verwijst in zijn redevoeringen regelmatig naar hem als voorbeeld van voortreffelijkheid en elegantie (venustas) in voordracht en gebaren. Cicero had hem verdedigd in 77 v.Chr. (Pro Roscio comoedo). Roscius stierf in 62, kort voor dit gerechtelijke proces.
Verwijst naar Roscius’ sublieme acteerwerk.
Verwijst naar de veelzijdige geesten van uiterst getalenteerde dichters.