Paragraaf 11

Dit is accusativus meervoud van census, -us, -m, wat 'de census' betekent, en hier 'de censuslijsten'. 

Hier pars pro toto voor de census (die door de censoren werd uitgevoerd).

= Archias.

Deze uitdrukkig wordt gebruikt om te verwijzen naar iemand die geen deel uitmaakt van het leger, maar van het persoonlijke gevolg van de veldheer.

Censeo heeft hier de technische betekenis 'de census uitvoeren' (hier: 'geteld zijn in de census').

Proximus ('meest recent') drukt het recente verleden uit, superior ('daaraan voorafgaande') het verder gelegen verleden en primus verwijst naar het instellen van de nieuwe censusregels.

Proximus ('meest recent') drukt het recente verleden uit, superior ('daaraan voorafgaande') het verder gelegen verleden en primus verwijst naar het instellen van de nieuwe censusregels.

Proximus ('meest recent') drukt het recente verleden uit, superior ('daaraan voorafgaande') het verder gelegen verleden en primus verwijst naar het instellen van de nieuwe censusregels.

Predicatief ('dezelfde Lucullus als quaestor').

> censeo, hier 'zij die in een censuslijst zijn geregistreerd'.

ne... quidem = 'zelfs niet', heeft betrekking op ipsius.

Werkwoord van de infinitivusconstructie ingeleid door criminaris (van criminor, 'beschuldigen'; versari in iure (deponens) betekent hier 'zich houden aan het recht'.

'Hij heeft een erfenis ontvangen'.

'Zijn naam werd doorgegeven aan de staatskas voor gratificaties'.

Lees si aliquae, nl. argumenta.

Reuinco hier = 'veroordelen'.

De alinea die hier begint vormt een refutatio, die de onjuistheid of ontoereikendheid van een argument van de tegenstander moet aantonen. Om deze reden maakt de alinea uitgebreid gebruik van directe apostrofe tot de tegenstander.

Dit partikel markeert vaak een ironische uitspraak. De uitdrukking est obscurum doet denken aan est ridiculum in §8: beide uitdrukkingen dienen om de argumenten van de tegenstander in diskrediet te brengen.

census ... censoribus ... censam esse: herhaling van woorden die van dezelfde stam cens- zijn; door deze klankherhaling is de zin als een gedachtegang voor de luisteraar herkenbaar.

De registratie zou aantonen dat Archias de plichten van een burger vervulde, maar niet dat hij een burger was: zijn afwezigheid kan worden gecompenseerd door de drie voorbeelden die volgen (testament, erfenis, delatio), die eveneens aantonen dat Archias zich als burger gedroeg.

Cicero benoemt alle activiteiten van Archias die getuigen van zijn gedrag als burger. Cicero gebruikt hier materieel bewijs, dat door documenten geverifieerd kan worden (het testamentum, de ontvangen hereditates, de beneficia).

Testamentum – hereditates – beneficiis: een tricolon ter versterking van Cicero's argument dat Archias vaak als Romeins burger gehandeld heeft zonder dat iemand daar ooit bezwaar tegen heeft gemaakt.

Cicero doet alsof na deze enorm korte refutatio alles glashelder is, hoewel veel van de argumenten van Grattius eigenlijk nog steeds best lastig voor Archias zijn.

Vanuit het perspectief van de actio kunnen we ons voorstellen dat hij zijn tegenstander aankeek, zijn stem verhief en naar Archias en diens vrienden wees (zie Francius, 1697, p.108).

De refutatio richt zich op het sterkste argument van de tegenstander: niet langer de tabulae van Heraclea, maar de tabulae censoriae in Rome, waar elke Romeinse burger tijdens de census – de registratie van alle Romeinse burgers die elke vijf jaar werd gehouden – zijn naam, leeftijd, vermogen en aantal kinderen moest laten registreren. Grattius heeft er kennelijk op gewezen dat Archias' naam in geen van de censuslijsten voorkwam die tussen 89 (het jaar van zijn verkrijging van het burgerschap) en 62 (het jaar van het proces) werden gehouden.

In 74 werd Lucullus benoemd tot bevelhebber (imperator) van de militaire operaties tegen koning Mithridates VI in Asia (Pontus); in 66 werd hij door Pompeius vervangen om de oorlog af te ronden, wat een zekere vijandschap tussen beiden veroorzaakte. Voor zijn relatie met Archias, zie §5 en het essay.

De meest recente census vond plaats tussen 70-65. Archias vergezelde op dat moment Lucullus in Asia. 

In 88 bekleedde Lucullus het ambt van quaestor en vergezelde hij Sulla, die al sinds 89-85 v.Chr. tegen Mithridates streed. Er waren elk jaar meerdere quaestoren, die de schatkist (aerarium) van de provincies beheerden, en één van hen vergezelde de veldheren tijdens de veldtocht.

De eerste censoren werden ingesteld na afkondiging van de lex Papia in 89 door Julius Caesar en Licinius Crassus, maar zij hielden geen officiële census, omdat de Bondgenotenoorlog (90/89) dat niet toestond.

De eerste is Lucius Iulius Caesar (een verre verwant van Julius Caesar) en de tweede is Publius Licinius Crassus, de vader van de Crassus die van 60-53 de triumviraatscollega van Julius Caesar zou worden.

In essentie benadrukt Cicero's zin een verschil tussen het juridische burgerschap (ius civitatis) en de politieke uitoefening van iemands individuele burgerschap (se pro cive gerere): hij stelt dat iemand die zich als civis in een census laat registreren, actief zijn eigen plichten als burger op zich neemt.

Volgens zijn tegenstanders beschouwde Archias zichzelf, door zich niet in een censuslijst te laten registreren, niet als Romeins burger en handelde hij daar ook niet naar.

Alleen Romeinse burgers konden een testament opstellen of een erfenis ontvangen (ius testamenti): de handelingen die hij verrichtte zouden dus bewijzen dat Archias burger was, vooral omdat niemand hier in het verleden ooit bezwaar tegen lijkt te hebben gemaakt.

Dit verwijst naar de gratificaties die veldheren toekenden aan hun medewerkers die uit dienst traden. De procedure van delatio ad aerarium bestaat eruit dat een veldheer de namen doorgeeft aan de ambtenaren van de staatskas (het aerarium), die vervolgens zorg dragen voor de uitbetaling van deze beneficia. De ontvangers van deze officiële geschenken moesten Romeinse burgers zijn.

Een proconsul was iemand die in de naam van een consul optrad; vaak een ex-consul die een provincie bestuurde; maar ook veldheren (imperatores) hadden de rang van proconsul tijdens hun imperium.

Op vergelijkbare wijze vergezelde Archias tijdens de voorgaande censuur (86-82) Lucullus tijdens diens quaestura in Asia.