Paragraaf 14
Nam nisi multorum praeceptis multisque litteris mihi ab adulescentia suasissem nihil esse in vita magno opere expetendum nisi laudem atque honestatem, in ea autem persequenda omnis cruciatus corporis, omnia pericula mortis atque exsili parvi esse ducenda, numquam me pro salute vestra in tot ac tantas dimicationes atque in hos profligatorum hominum cotidianos impetus obiecissem. Sed pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplorum vetustas; quae iacerent in tenebris omnia, nisi litterarum lumen accederet. Quam multas nobis imagines non solum ad intuendum verum etiam ad imitandum fortissimorum virorum expressas scriptores et Graeci et Latini reliquerunt! Quas ego mihi semper in administranda re publica proponens animum et mentem meam ipsa cogitatione hominum excellentium conformabam.
- Nam nisi multorum praeceptis multisque litteris mihi ab adulescentia suasissem
- nihil esse in vita magno opere expetendum nisi laudem atque honestatem,
- in ea autem persequenda omnis cruciatus corporis, omnia pericula mortis atque exsili parvi esse ducenda,
numquam me pro salute vestra in tot ac tantas dimicationes atque in hos profligatorum hominum cotidianos impetus obiecissem.
Sed pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplorum vetustas;
- quae iacerent in tenebris omnia,
- nisi litterarum lumen accederet.
Quam multas nobis imagines
- non solum ad intuendum
- verum etiam ad imitandum
fortissimorum virorum expressas scriptores et Graeci et Latini reliquerunt!
Quas ego mihi semper in administranda re publica proponens animum et mentem meam ipsa cogitatione hominum excellentium conformabam.
Want als ik niet van jongs af aan dankzij de vele voorschriften van vele schrijvers mij de overtuiging had eigen gemaakt dat er geen hoger levensdoel bestaat dan eer en roem, en dat bij het nastreven ervan iedere lichamelijke kwelling, ieder gevaar van dood en verbanning moeten worden geminacht, dan zou ik mij nooit voor uw welzijn in zovele hevige conflicten hebben gestort en deze dagelijkse aanvallen van verdorven figuren hebben getrotseerd. Maar alle boeken staan er vol van, alle woorden van filosofen staan er vol van, van de historische voorbeelden die alle in duisternis verwaarloosd zouden liggen als het schijnsel van de literatuur hen niet zou verlichten. Talrijk zijn de beeltenissen van de dapperste mannen die de Griekse en Latijnse schrijvers ons hebben nagelaten, niet alleen ter aanschouwing maar ook ter navolging. Hen hield ik altijd voor ogen tijdens mijn maatschappelijke loopbaan en ik vormde aldus mijn hart en verstand juist door het denken aan deze voortreffelijke mensen.
Een irrealis die wordt voortgezet bij obiecissem; twee a.c.i.'s zijn afhankelijk van dit werkwoord, beide met gerundivum + esse (nihil esse ... expectandum; omnis cruciatus ... <et> omnia pericula ... esse ducenda).
'Sinds mijn jeugdjaren'.
Esse expetendum is een hyperbaton dat de ertussen staande woorden als onderdeel van deze predicatie markeert (en dus de verheldering van de syntaxis dient).
in ea persequenda: ‘bij het nastreven hiervan’. Dit is een dominant gerundivum (dus een andere constructie dan expetendum en ducenda).
Ablativus van maat; soms ook als één woord geschreven: magnopere = ‘in hoge mate’.
= omnes; de uitgang -īs is in de accusativus pluralis van de derde declinatie een vaak voorkomende alternatieve uitgang.
Parvi ducere betekent ‘van weinig waarde achten’; parvi is een genitivus van waarde (genitivus pretii).
Dit is het predicaat van de hoofdzin van de irrealis-constructie die met de nisi-zin was begonnen.
Relatieve aansluiting.
‘Beeltenissen’, bedoeld worden hier de ‘voorouderportretten’.
Verbind met imagines, waarmee het een gemarkeerd hyperbaton vormt.
Ook deze genitivus-aanvulling moet worden verbonden met imagines, dus ook hier is sprake van een sterk hyperbaton.
Relatieve aansluiting.
Het object van het participium is quas (= imagines).
Met multis vormt dit een polyptoton met variatie, waarbij het eerste woord dient als gesubstantiveerd adjectief en het tweede als attribuut van litteris.
nihil … omnis … omnia: door deze antithetische woorden versterkt Cicero de kern van zijn politieke overtuiging dat de republikeinse staatsvorm met haar voortdurende verkiezingen zo goed functioneert omdat alle mensen naar roem streven en hiervoor grote inspanningen moeten verrichten.
Cicero benadrukt zijn eigen belang voor het algemeen welzijn. Wat zou het emotionele verschil zijn geweest als nostra gebruikt was in plaats van vestra?
Hyperbolisch stelt Cicero zijn reddingswerk voor als een dagelijkse bezigheid. Dit onderstreept hoeveel dank de staat en alle burgers hem verschuldigd zijn.
Hendiadys, te begrijpen als ‘eerlijke roem’, bevestigd door het daaropvolgende enkelvoudige voornaamwoord (ea) dat hiernaar verwijst.
cruciatus corporis, pericula mortis, exsilii: de opsomming van mogelijke gevaren bij het nastreven van laus en honestas bestaat uit een tricolon.
pleni.., plenae …, plena: anafoor met asyndeton en ellips van een persoonsvorm. De zin is kort en steekt daardoor sterk af tegen de voorafgaande periodische zin (die uit 54 woorden bestaat!).
Een antithese die de treffende metafoor van literatuur als lichtgevend versterkt: het maakt iets dat niet meer bestaat altijd en voor altijd zichtbaar.
Twee hyperbata (zie taal); de ongebruikelijke zinsopbouw doet eerder aan poëzie denken (zie § 3: inusitato genere dicendi).
Metafoor: de voorbeelden die we uit de literatuur putten worden gelijkgesteld aan fysieke afbeeldingen (imagines, zie inhoud), waarvan de aanwezigheid een lange traditie kende in het straatbeeld van Rome.
Cicero betoogt in deze zin dat literatuur en intellectuele vorming essentieel zijn, omdat ze inspireren tot eer en roem (laudem atque honestatem), morele voorbeelden (exempla) bieden (en dus nobele daden aansporen) en het karakter van staatsmannen vormen. Hij presenteert zichzelf als voorbeeld: zijn inzet voor de staat zijn mede gevormd door zijn lectuur.
Eer en roem, verkregen langs eerlijke weg, vormen een levensdoel voor Cicero. Dit doel moet bereikt worden via politiek engagement, maar gebaseerd op het lezen van de werken van filosofen en dichters, die inspiratie bieden voor iemands handelen.
Cicero richt zich tot de juryleden, maar heeft een breder publiek voor ogen, namelijk alle Romeinen (zie essay over de setting en het publiek van de redevoering).
Dit is bijna profetisch, want vier jaar na deze redevoering werd Cicero daadwerkelijk gedwongen de stad te verlaten op aansturen van zijn vijand Clodius.
Net als met de woorden, aanvallen van verdorven figuren, uw welzijn verwijst Cicero hiermee naar dezelfde gebeurtenis, namelijk de rol van Cicero bij het ontmaskeren en verslaan van Catilina’s samenzwering, en naar de kritiek die hij in de daaropvolgende jaren te verduren kreeg (en dus in de tijd van dit proces). Zie essay Cicero’s zelfpresentatie.
Exempla zijn verhalen over beroemde mensen uit het verleden. Door deze verhalen, een standaard onderdeel van Romeinse geschiedschrijving, werden helden uit het verleden in het geheugen wakker gehouden, en mensen werden aangespoord via deze korte anekdotes deugdzaam gedrag te leren.
Cicero noemt niet alleen Latijnse schrijvers, maar benadrukt ook de Griekse traditie. Hij benadrukt dit uiteraard omdat Archias in het Grieks schreef, maar ook omdat Griekse literatuur een standaardonderdeel vormde van de opvoeding van een Romeinse jongen uit de elite. Bovendien pleitte Cicero voor het overbrengen van de Griekse cultuur naar Rome (zie §16).
Bedoeld worden hier de ‘voorouderportretten’, die de vorm konden hebben van dodenmaskers in de atria van voorname huizen of van bustes voor privégebruik.
Hiermee verwijst Cicero naar het consulaat dat hij het jaar daarvoor bekleedde, waarin hij beweert de stad te hebben gered.
Het eerste is de zetel van gevoelens, het tweede die van het denken.