Meertaligheid in Rome

In het Romeinse Rijk werden allerlei talen gesproken: Oskisch, Umbrisch Messapisch, Etruskisch, Keltisch, Punisch, Berber, Aramees, Hebreeuws, Thracisch, Egyptisch, Germaanse en Spaanse talen, Grieks en Latijn. De taal voor officiële documenten en bijeenkomsten was Latijn, zeker in de hoofdstad Rome, maar ten zuiden en oosten van Rome gebruikte men in de eerste eeuw voor Christus vooral Grieks als gedeelde taal.

De meeste mensen zullen meer dan één taal gesproken hebben, zoals dat nog steeds voor het grootste deel van de wereldbevolking geldt. Naast de thuistaal is het vaak nodig een andere taal te leren om mee te kunnen doen met onderwijs, om handel te kunnen drijven of om een functie in bijvoorbeeld het leger te kunnen vervullen. Dat betekent niet dat iedereen vloeiend meertalig was, maar wel dat veel mensen in staat waren een tweede taal te begrijpen voor specifieke situaties. Voor jongens uit de elite van de Romeinse bevolking gold dat ze als kind onderwijs kregen in retorica en literatuur van Griekse en Romeinse auteurs, waardoor ze al jong tweetalig waren op een hoog literair niveau.

Cicero heeft in zijn filosofische werken Griekse begrippen omgezet naar nieuwe Latijnse woorden, heeft Griekse literatuur van onder andere Plato vertaald en hij schreef een Grieks gedicht over zijn consulaat. In brieven aan zijn vriend Atticus zien we bovendien dat hij moeiteloos uit de Griekse literatuur citeert en dat hij regelmatig overschakelt naar een Griekse uitdrukking die kennelijk beter weergeeft wat hij wil zeggen of die gewoon sneller in hem opkomt. Dit gebruik van een tweede taal voor specifieke woorden of uitdrukkingen wordt door sociologen code-switching genoemd. Zijn politieke en juridische redevoeringen bevatten echter nauwelijks Grieks, waarschijnlijk omdat er ook weerstand was tegen het gebruik van het Grieks in de hoogste politieke arena van de Romeinse Republiek. Maar Griekse poëzie, waaronder ook Griekse lofdichten op Romeinse generaals, waren populair. Archias was zeker niet de enige Griekstalige dichter die in Rome warm werd onthaald.

Een citaat van schoolmeester Quintilianus

Twee eeuwen na Cicero’s opvoeding is Griekstalig basisonderwijs voor Romeinse jongens uit de hogere sociale kringen nog steeds het advies van de eerste hoogleraar in de retorica, Quintilianus. Hij schrijft:

A sermone Graeco puerum incipere malo, quia Latinum, qui pluribus in usu est, vel nobis nolentibus perbibet, simul quia disciplinis quoque Graecis prius instituendus est, unde et nostrae fluxerunt. XIII. Non tamen hoc adeo superstitiose fieri velim ut diu tantum Graece loquatur aut discat, sicut plerisque moris est. Hoc enim accidunt et oris plurima vitia in peregrinum sonum corrupti et sermonis.

‘Ik geef er de voorkeur aan dat de jongen met het Grieks begint, aangezien hij het Latijn, dat door meer mensen gesproken wordt, zelfs als we het niet zouden willen zal indrinken; en tevens aangezien zijn opleiding ook moet beginnen met de Griekse wetenschappen, waaruit dan weer de onze zijn voortgevloeid. Ik zou echter wensen dat dit niet zo angstvallig geschiedt, dat hij lange tijd uitsluitend Grieks spreekt of leert, zoals bij de meesten gebruikelijk is. Want zo ontstaan er zeer veel fouten in de tot een buitenlands accent verpeste uitspraak van het Latijn, en in het taalgebruik.’ (Quintilianus, De opleiding tot redenaar 1.1.12-13 in de vertaling van Piet Gerbrandy)

Lidewij van Gils

Vervolgopdrachten:

1. Code-switching: het wisselen van taal tijdens een gesprek of bij het schrijven
   1. Spreek je zelf meerdere talen?
   2. Ga na welke talen er in de klas worden gesproken.
   3. Onderzoek bij jezelf of een medeleerling op welke momenten code-switching plaatsvindt. Valt er een patroon te ontdekken?
2. Tweetalig onderwijs: Wat voor Cicero Grieks was, is Engels bij ons: een tweede taal die communicatie mogelijk maakt met een groot aantal andere volken en die toegang geeft tot een enorme wetenschappelijke en culturele bibliotheek.
   1. Ben je het met Quintilianus eens dat het op de basisschoolleeftijd ook belangrijk is goed Nederlands te blijven spreken of zie je voordelen bij volledig Engelstalig basisonderwijs?
3. Tweetalige werkomgeving: waar mag of moet je Nederlands spreken?
   1. In een andere redevoering van Cicero (Tegen Verres 4.147) vertelt Cicero dat hij zelf in Sicilië als bestuurder een Griekse rede heeft gehouden, omdat zijn publiek daar Griekstalig was. Sommige senatoren vonden dat ongepast voor een Romeins bestuurder. Wat vind jij? Geef een argument voor je stelling.
   2. In Nederland is Engels in steeds meer werkomgevingen de voertaal. Zijn er werkplekken die volgens jou volledig Nederlandstalig zouden moeten blijven? Geef argumenten voor je stelling.

Meer informatie:

Een standaardwerk op het gebied van meertaligheid in het Romeinse Rijk is van J.N. Adams (2003) Bilingualism and the Latin Language. Cambridge University Press.